۞ امام علی (ع) می فرماید:
هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند، خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید، پس به تحقیق خویش را تباه نموده است.

معرفی قوچان

قوچان یکی از شهرهای استان خراسان رضوی است. این شهر در ۱۲۰ کیلومتری شمال غرب مشهد (مرکز استان) قرار دارد. شهر قوچان را در منابع مختلف تاریخی و همچنین بسیاری از مورخان حال حاضر، اولین پایتخت اشکانیان می دانند.

قوچان در مسیر جاده آسیایی و شمال شرقی کشور قرار دارد و محدوده آن از شمال به شهرستان درگز و کشور ترکمنستان، از جنوب به نیشابور، از شرق به چناران و از غرب به فاروج (خراسان شمالی)، منتهی و از معبر گمرک باجگیران به کشورهای آسیای میانه متصل می گردد. این شهر با عشق آباد مرکز جمهوری ترکمنستان ۱۲۰ کیلومتر فاصله دارد و همچنین دارای ۲۸ کیلومتر مرز بین المللی با کشور ترکمنستان است. ارتفاع قوچان از سطح دریا ۱۳۵۰ متر و با قرار گرفتن در بین ارتفاعات هزار مسجد و آلاداغ دارای آب و هوای معتدل و سرد است و به همین جهت بام خراسان نیز نامیده می شود.

قوچان قدیمی ترین شهر خراسان بزرگ، قدمتش به حدود ۲۵۰ سال پیش از میلاد بر می گردد، تپه ها و آثار باستانی و تاریخی فراوانی با شماره ثبت ملی در خود محفوظ دارد. از صدر اسلام تا اوایل تسلط قوم مغول به اسامی آساآک، آشاک، آرسکا، استوا، خوجان، خبوشان یاد شده. سلسله اشکانی از ۲۵۶ سال قبل از میلاد تا ۲۲۴ میلادی بر ایران حکومت داشته اند و اولین پایتخت این سلسله در حوالی قوچان امروزی بوده است.

شهر قوچان در زلزله پیاپی سال های ۱۳۱۱ و ۱۳۱۲ ه‍.ق در هم ریخت و سیل ۱۳۵۵ ه‍.ش نیز زخم دیگری بر سینه مردمان مقاوم و صبور این خطه وارد آورد و خانه های شهر قدیم (قوچان عتیق) را به آوار تبدیل کرد. در همان سال های وقوع زلزله، شجاع الدوله محمدناصرخان حاکم نام آور و قدرتمند قوچان، پس از تهیه زمین در حدود ۱۲ کیلومتری شهر زلزله زده، مکانی را برای ایجاد شهر جدید، با بهترین اصول شهرسازی مدرن به شیوه شطرنجی توسط مهندسین خبره در محل جدید احداث کرد.

دشت قوچان و حوزه رود اترک در مجاورت ارتفاعات هزارمسجد، شاه جهان، عامل مهمی در پیدایش تمدن های پیشرفته حداقل در هزاره چهارم قبل از میلاد و پس از آن بوده و به دلیل اقلیم مناسب و خاک حاصلخیز از گذشته های دور تا به امروز مورد سکونت قرار گرفته است و به دلیل موقعیت جغرافیایی آن در مسیر جاده آسیایی و ترانزیتی کشورهای آسیای میانه از معبر گمرک باجگیران همیشه مورد توجه بوده است.

شهرستان قوچان به صورت رسمی پایتخت موسیقی مقامی و مهد کشتی با چوخه کشور است و این دو مورد در آثار معنوی و فرهنگی کشور ثبت ملی نیز شده اند. شهر قوچان به دلیل موقعیت تاریخی از جمله: دارا بودن ۱۴۰ اثر تاریخی و داشتن ۳۲ اثر ثبت شده در فهرست آثار ملی و ۲۰ منطقه جذاب گردشگری و موقعیت خاص آن از گذشته مورد توجه بوده و عالمان، عارفان و اندیشمندان و شعراء و پهلوانان صاحب نامی همچون: جعفرقلی زنگلی، استاد قشیری، نوعی خبوشانی، پهلوانان احمد وفادار، صحرایی، بهادری، سراب و شکفته و … بوده است.

پهلوان احمد وفادار همان کسی است که پهلوان عباس زندی و جهان پهلوان غلامرضا تختی را ضربه فنی و بازوبند پهلوانی را به خاطر سه دوره متوالی قهرمانی کشور از آن خود نمود. وی در نهایت همچون پهلوانان گمنام دیگر با بی مهری تمام در سال ۱۳۸۹ در بیمارستان آریا مشهد به علت بیماری که اغلب کشتی گیران سنگین وزن در کهولت دچار آن می شوند فوت نمود.

تاریخ

دائره المعارف مصاحب در مورد تاریخ قوچان چنین گزارش می دهد: «شهر قوچان (جمعیت ۲۹٬۱۳۳، سرشماری ۱۳۴۵ش)، مرکز شهرستان قوچان، شمال استان نهم (خراسان)؛ ۱۴۸ کیلومتری شمال غرب مشهد. بنای شهر فعلی از ۱۳۱۳ق است. شهر قوچان را با شهر باستانی اشک یا ارسکه مطابق دانسته اند. در کتب جغرافیائی نویسندگان اسلامی نامش را خبوشان و خوجان ضبط کرده اند و ناحیهٔ قوچان را استوا نامیده و سرزمین بسیار حاصلخیز آن را ستوده اند. در زمان یاقوت این ناحیه ۹۳ آبادی داشته و او استوا را «آفتاب گیر» معنی کرده است. به گفتهٔ حمدالله مستوفی، در زمان وی (قرن ۸ ق)، نام استوا اگر چه در دفاتر مالیاتی به کار می رفته، نزد مردم رواجی نداشته است. همو حاصلخیزی دشت اطراف قوچان را ستوده است و گوید هولاکوخان مغول شهر را تجدید بنا کرد (قرن ۷ ق) و نوادهٔ او ارغون خان (سلطنتش ۶۸۳–۶۹۰ ق) بر وسعت شهر افزود. غازان خان از سلاطین ایلخانی ایران، در هنگام حکومت خود بر خراسان، یک معبد بودائی در قوچان ساخت. شاه عباس اول صفوی یکی از طوایف کُرد را (زعفرانلو) در قوچان سکنی داد. بر تپه ای نزدیک قوچان، که بعدها به نادرتپه موسوم شد، نادرشاه به قتل رسید (۱۱۶۰ ق). نادرشاه، پس از جنگ بخارا، چند ورق از قرآنی را که به خط غیاث الدین بایسنقر و در سمرقند (یا در شهر سبز، یعنی کش) مخزون بود به قوچان آورد و بعدها ناصرالدین شاه قاجار دو ورق از آن را به موزهٔ تهران منتقل کرد (۱۳۰۰ یا ۱۳۰۱ ق). قوچان از زلزله های سال های ۱۸۵۲، ۱۸۷۱، ۱۸۹۳، و ۱۸۹۵ میلادی (۱۳۱۲ ق) سخت آسیب دید و گفته اند که در زلزلهٔ سال ۱۸۹۳ از سکنهٔ شهر دوازده هزار تن تلف شدند و حدود ده هزار تن باقی ماندند. شهر جدید قوچان پس از زلزلهٔ سال ۱۸۹۵ میلادی در حدود ده کیلومتری شهر ویران شده بنا شد.»

پیش از اسلام

در نوشته های تاریخی آمده است: آساک نام شهری بود از دهستان یا کوهستان خراسان همان جا که پارت نامیده می شود و بانی آن اشک اول بوده است. ایزیدورخاراکسی معتقد است که قدیمی ترین پایتخت پارت ها در محلی به نام استاکا یا آرسکا در منطقه قوچان کنونی بوده بعد از نام آساک و آرسکا از استو و استوا نام برده شده است.

بعضی بر این عقیده اند که محل اقامت خانواده اشکانی در آساک بود و این اسم از آنجا آمده و به اشاک و ارشک و اشک و اشکانیان تبدیل شده است. داریوش بزرگ در کتیبه خود پارت رزا با زرنکا و هرات و سارگارتی که در کویر لوت واقع بود با گرگان ارتباط می دهد طول این ولایت از مغرب به مشرق ۴۸۰ کیلومتر و عرض آن ۲۰۰ کیلومتر و سطح پارت اصلی ۹۶.۰۰۰ کیلومتر مربع وسعت داشته است. سه رشته کوه این ناحیه را در میان گرفته است. دامان کوه یا کوه های اکراد که دامنه اش به سمت کویر خوارزم کشیده می شود «در حقیقت سلسله جبال شمالی» دیگری آلاداغ و میرآبی در وسط به اسم کوه های جغتای یا کوه های جوین در جنوب ادامه دارد. اشک نخستین بار در شهر آساک و حدود قوچان فعلی، پادشاهی خود را اعلام کرد.

نیلسون دوبوار می نویسد اندراگوراس که از قبل انطیوکوس دوم بر پارتیا حکومت می کرد، در این کشمش مقتول و ظاهرا ارساسیس در شهری به نام آساک که در نزدیکی قوچان در وادی اترک واقع بود تاج شاهی بر سر نهاد. هو فمان حدس زده است که آتش جاودانی شهر آساک در ایالت آستائوین که ارشک مؤسس سلسله اشکانی در حضور آن به تخت شاهی نشست، با آتش آذربرزین مهر مطابقت دارد زیرا مکان این آتش در عهد ساسانیان نزدیک شهر آساک بوده است.

در استاد (یکی از توابع قوچان) کنونی که بنا به روایت مردم محل به واسطه داشتن کارهای دستی و هنر به وسیله خسروپرویز نام استاد بر آن ها نهاده شده است و مقدسی در حسن التقاسیم به ذکر هنر دستی آنان نیز اشارت کرده، محلی به نام آتشگاه وجود دارد که وجود خاکسترهای زیاد این موضوع را تأیید می کند و باید تحقیق اساسی و همه جانبه به عمل آید زیرا امکان دارد همان محل آتشکده معروف باشد که قدمت زمان، آثار آن را از بین برده است. الفروفن گوتشمید، آستاونه که شهر قوچان را نیز شامل است را یکی از ساتراپ های هجده گانه دوره اشکانی می داند و خبوشان فعلی را یکی از شهرهای آن به شمار می آورد. در همین شهر بود که قبیله پرتی ارشاک را در سال ۲۴۹ ق.م به شاهی برگزیدند.

پس از اسلام

خبوشان شهر کوچکی از ناحیه نیشابور و آن قصبه که ده استو است. (دائره المعارف اسلامیه) در احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم مقدسی جغرافیدان مراکشی نیز استو و خبوشان آمده است که خبوشان را کوچک تر از استو ذکر می کند و سپس نام قوچان می آید که بعد از آن ها سومین مرکز حکومت را تشکیل می دهد. در دائره المعارف اسلامیه که توحدی نیز به آن استناد کرده است گفته شده که شهر قوچان در زمان امیر تیمور و ایل ها و کوچ ها به وجود آمد و با درست کردن شهر، کُردها را در آنجا اسکان دادند و شهر کهنه درست شد. رشیدالدین تلفظ این شهر را به مغول ها نسبت می دهد و می گوید لغت قوچان مغولی است.

بار تولد مستشرق روسی می نویسد: قوچان در قرون وسطی به اسم خبوشان نامیده می شد و در قرن دهم میلادی شهر قوچان مهم ترین ناحیه بلاد استوا بود و استوا مطابق با استاسنه یا آستاسنه است. توحدی معتقد است کلمه قوچان را اولین بار قائم مقام در گزارش های خود به فتحعلی شاه آورده است. در این جابجایی ها انتقال میراث فرهنگی به خصوص تغییر زبان در لغات نیز مشاهده می شود. استوئن میراث دار زبان پارسی است و بر این میراث داری نیز پای فشرده است و زبان خود را محفوظ داشته. در این تهاجم فرهنگی خبوشان زبان خود را از دست داده شهر در اختیار کردها قرار گرفته و زبان حکومت نیز کردی شده است ولی پس از چندی به فارسی گراییده و باز می خوانیم که در یکی از این تهاجمات بی امان مورخ یا مسافری که در زمان کوچ ها به قوچان مراجعه کرده است، می نویسد: مردم قوچان کرد و ترک و عده کمی فارسی زبان و به دل نزدیکند. البته پس از گذشت زمان فرهنگ شهری در میزبانان اثر می کند و موقعیت هایی پیش می آید که حتی زبان مادری را نیز از دست می دهند و کوچ های پس از سال ۱۳۵۷ نشان دهنده این واقعیت تاریخی است که نسل سوم زبان مادری خود را از دست داده اند. با تمام این تفاصیل و تغییر زبان مردم این حوزه با اتحاد و اتفاق توانسته اند جلوی هجوم سیل آسا و خانمان برانداز اقوام مختلف را بگیرند و در این راه که حفظ ملیت و وطن است چون سدی پای بر جای مانده اند.

شاه عباس بزرگ صفوی (۹۹۶–۱۰۳۸ هـ.ق) برای جلوگیری از تاخت و تاز ازبکان به خاور ایران، گروه هایی از ایلات کرد باختر ایران از جمله ایل زعفرانلو را به قوچان کوچ داد. در سفری که نادرشاه افشار به سمرقند و بخارا کرد، چندین صفحه قرآنی را که به خط غیاث الدین بایسنقر نگاشته شده است و در آرامگاه تیمورلنگ جای داشت، به قوچان آورد. بعدها به دستور ناصرالدین شاه قاجار، دو برگ از آن به موزه تهران منتقل شد.

معاصر

ماجرای فروش دختران قوچان به ترکمن ها در ۱۳۲۳ ق و به نیز به اسارت رفتن زنان باشقانلو به دست آنان در همان سال یکی از نقاط عطف در تاریخ مشروطه به شمار می رود. آصف الدوله حاکم خراسان در عوض مالیات مردم – که به دلیل خشکسالی و آفت مزارع چیزی برای ارائه نداشتند – دختران مردم را گرفته و در ازای مالیات به ترکمن ها فروخت. روزنامه حبل المتین ماجرا را این گونه گزارش می دهد: «چند سال است در صفحات خراسان ملخ بروز کرده و هر سالی به یک طرف هجوم نموده، زراعات را ضایع و تلف می کنند. در سال گذشته ملخ خوارگی در قوچان و اطرافش چنان شدت یافت که علاوه بر زراعت گندم و جو، تمام برگ های درختان باغات و علف بیابان را نیز خورده بودند. تمام مردم در وحشت و اضطراب و گرانی گرفتار و غالبا به قدر خوراک غله نداشتند، ولی مالیات دیوان را باید بدهند، غله نداشتند، حکومت با ایالت خراسان در پنج تومان تسعیر کرده و از رعیت در بیست تومان دریافت می داشت.

آصف الدوله و خسروخان شجاع الدوله حاکم قوچان که هیچ توجهی به وضعیت وخیم اقتصادی مردم نداشتند، رعیت را برای پرداخت مالیات تا سرحد مرگ تحت فشار و شکنجه قرار دادند و آخر الامر دختران آن ها را گرفتند و به ترکمانان فروختند: «حکایت قوچان را مگر نشنیده اید که پارسال زراعت به عمل نیامد و می بایست هر یک نفر مسلمان قوچان سه ری گندم (معادل دوازده من گندم به وزن تبریز) مالیات بدهد و چون نداشتند و کسی هم به داد آن ها نرسید، حاکم سیصد نفر دختر مسلمان را در عوض گندم مالیات گرفته هر دختری به ازای دوازده من گندم محسوب و به ترکمنان فروخت. گویند بعضی از دخترها را در حال خواب از مادرهایشان جدا می کردند زیرا که بیچاره ها راضی به جدایی نبودند. حالا انصاف بدهید ظلم از این بیشتر می شود.» این ماجرا که به روزنامه ها و مجلس کشیده شد پس از دو سال منجر به تشکیل «کمیسیون رسیدگی به ماجرای فروش دختران قوچان و اسارت زنان باشقانلو» در وزارت عدلیه شد. در سال ۱۳۲۵ ق علیرغم محاکمه مسببان، آصف الدوله تقریبا تبرئه و به پرداخت ۲۰۰۰ تومان محکوم شد و سردار سپهبد تنکابنی نیز برای بازپس گیری اسرا به منطقه اعزام شد.

جمعیت و تقسیمات اداری کشوری

شهر قوچان در ۱۰ کیلومتری قوچان قدیم (شهر عتیق) واقع شده. فاصله آن تا مشهد حدود ۱۳۰ کیلومتر، تا باجگیران (مرز ایران و ترکمنستان) ۸۴ کیلومتر و تا مرکز کشور ترکمنستان (عشق آباد) ۱۱۸ کیلومتر است. قوچان دارای دو بخش مهم: بخش مرکزی و بخش باجگیران است. بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۰۱٬۶۰۴ نفر (در ۳۰٬۰۹۹ خانوار) بوده است.

از سال ۱۳۱۶ که اولین قانون تقسیمات کشوری تصویب شد، قوچان به عنوان یکی از هفت ولایت خراسان بزرگ در کنار شهرهای بجنورد، بیرجند، سبزوار، گناباد، مشهد و تربت حیدریه شناخته شد و طی سال های بعد به ترتیب شهرستان های درگز، شیروان، فاروج از قوچان جدا شدند.

گسترش شهر

در ۱۳۱۳ هـ.ق (۱۸۹۵ م) پس از زلزله سال قبل، شهر کنونی به کمک محمد ناصرخان شعاع الدوله – رئیس ایل زعفرانلو – توسط مهندسان روسی، در ۱۲ کیلومتری شهر کهنه بنا شد؛ و در دوره پهلوی اول ساختمان های سیلو، منبع آب و پل قوسی توسط آلمان ها در قوچان احداث شد.

شهرداری

شهرداری قوچان از قدیمی ترین شهرداری های استان واقع در بازار سبزوار ضلع شمال شرق میدان ولیعصر است. این شهرداری در سال ۱۳۰۴ تأسیس یافت و هم اکنون دارای درجه ۹ در میان شهرداری های کشور است.

مشاهیر

برخی از مشاهیر و نام آوران شهر قوچان: آقا نجفی قوچانی، احمد وفادار، ابوالقاسم بزرگ‌نیا، احمد بیرشک، پوریا یلی، رشیدخان، قربان سلیمانی، اسماعیل شوشتری، عباس‌علی رستمی ثانی، عباسعلی صحافی مقدم، عزیزالله عطاردی قوچانی، علی اسماعیلی قوچانی، اسکندر فیلابی، محسن قصابیان، یوسف کلاهدوز، محمدباقر ذاکری، محمدتقی کمالی‌نیا، محمدرضا (میثم) سعیدی، محمدعلی قوچانی، تقی مختار، مرتضی گودرزی، نصرالله کمالیان، نوعی خبوشانی، محمدحسین یگانه.

فرهنگ و هنر

بیشتر ساکنین شهر قوچان را کُردها تشکیل می دهند که با زبان کُردی کُرمانجی (بادینانی) و تُرک های قوچان نیز به ترکی خراسان از شاخه اوغوز تکلم می کنند. قوچان محل زندگی اقوام گوناگونی است که به رغم تفاوت های نژادی و فرهنگی، به واسطه رشته محکمی از عوامل پایداری چون میهن و فرهنگ مشترک با هم متحدند. گرچه آن ها در جمع خود به زبان و لهجه مادری سخن می گویند و به آداب و رسوم نیاکان خویش پایبندند؛ اما همواره از اینکه ایرانی هستند به خود می بالند.

از لحاظ قومیت مردم قوچان به سه دسته کرمانج، ترک و فارس تقسیم می شوند. به طور کلی بسیاری از روستاهای قوچان متعلق به دو قوم کرد و ترک هستند. البته در این میان بسیاری از روستاها نیز وجود دارند که مردمش از قوم تات هستند و به زبان تاتی تکلم می کنند. تیره ترکان شامل قوم بیات و قوم افشار می شوند. تیره کُرد یا کُرمانج که شامل ایل های بزرگی چون ایل قهرمانلو، توپکانلو، زعفرانلو، قاچکانلو، ظفرانلو، بیچرانلو و … می شوند در زمان شاه عباس یکم از حوالی باکور (کردستان ترکیه امروزی) به منظور مقابله با ازبکان به این منطقه کوچانده شده اند. البته اقلیت هایی از ترکمن ها، ارمنی ها، مازنی ها، بلوچ ها، آذری ها و حتی مردم عرب در شهر قوچان وجود دارند. از بلوچ ها و اعراب در حال حاضر خیلی، خیلی کم هستند، شمال این شهر کُهن محل جنگ های بسیار مهمی بوده، به طوری که به مدت ۸ سال بلبل شاه در شمال این شهر در جنگ و محاصره بوده و همچنین اتفاقات زیادی هم در بعد از اسلام رخ داده است.

آداب و رسوم

مراسم نوروز

یک ماه پیش از فرا رسیدن نوروز مردم شهر در صدد تهیه لباس نو، لوازم پذیرائی و تزئین منزل بر می آیند. دو هفته پیش از تحویل سال «سبزنا» می اندازند که همان سبزه است. این سبزه در سفره هفت سین قرار می گیرد. چهارشنبه سوری نیز با شادی و خوردن آجیل و ماهی پلو برگزار می شود. تحویل سال با چیدن سفره هفت سین همراه است. پس از تحویل سال دید و بازدیدها آغاز می شود. عصر روز سیزده فروردین اهالی شهر برای سیزده به‎در به خارج از شهر رفته و در طبیعت به سپری می کنند. از مراسم این روز کشتی گیری است که در گودهای طبیعی قوچان برگزار می شود.

مراسم ازدواج

پس از در نظر گرفتن دختر مورد نظر، چند تن از بستگان پسر به خواستگاری دختر می روند که بدون اطلاع قبلی صورت می گیرد. سپس از دختر تقاضای یک لیوان آب می کنند که نشانه خواستگاری است. پس از توافق طرفین، شبی را تعیین و مذاکره می کنند و رسماً خواستگاری صورت می گیرد. پس از تعارفات طرفین، خانوادهٔ دختر کاغذی بر می دارند و صورت صداقیه را می نویسند و طرفین امضاء می کنند.

در مراسم بعدی انگشتر و یک قواره پارچه برای نامزدی به خانهٔ دختر می برند و عده ای از زنان به عنوان جامه بری به همراه آن ها می روند و قرار عقدبندان نیز در ضمن آن تعیین نمی شود. هنگام عقد، دو کله قند جلوی عاقد گذاشته می شود. عاقد دو کله قند را به هم می زند و دو تکه سر قند را که می افتد بر می دارد و به مجلس عروس می برند. در آن مجلس دو تکه قند را روی پارچهٔ سفیدی که روی سر عروس انداخته اند می سایند تا دختر سفیدبخت شود.

از همان قند سائیده شده چای شیرین تهیه می کنند و به عروس و داماد می دهند و بقیه سرقندها را به منزل داماد می فرستند تا مراسم «نارزدن» و شبی که عروس را به خانه داماد می برند نگه می دارند. بعد از خطبهٔ عقد، برادرخواندهٔ داماد او را به اتاق عروس می فرستد. داماد و عروس مقابل آینه بزرگی قرار می گیرند. داماد انگشتر به دست عروس می کند و مادر عروس یک سکه طلا به داماد می دهد و روی او را می بوسد.

بعد از مراسم، مادر عروس به عنوان جا خالی یک لباس برای داماد می فرستد. یک ماه بعد به عنوان «از گریز درآوردن عروس» مهمانی می دهند و خلعت می برند. معمولاً میان عقد کردن و بردن عروس به خانه داماد فاصله می افتد. قبل از عروسی، جهیزیه عروس با تشریفات مخصوص در چند خوانچه به خانه داماد برده می شود. در این شب که «باغ داماد» نام دارد، شب بیدار هستند و شادی می کنند و داماد را به حمام می برند و با صدای دهل و سرنا و رقص کنان او را همراهی می کنند.

شب عروسی، وقت خارج شدن عروس از منزل پدرش، پدر یک قرص نان به کمر دختر می بندد تا برکت وارد خانهٔ شوهر شود و او را سفارش می کنند. عروس طی مراسمی به خانهٔ داماد می رود. یکی از مراسم بردن عروس مراسم نار زدن است. عروس هنگام ورود به خانه داماد از روی مجمعه مسی عبور می کند و داخل حجله می شود. در برخی محله های قوچان، مراسم «داماد سلطانی» رسم است. در مناطق روستائی شهر قوچان، مراسم کشتی پهلوانان محلی در مراسم عروسی برپا می شود.

موسیقی

آنچه قوچان را متمایز از سایر شهرهای خراسان کرده است بدون شک موسیقی محلی آن است. به نوعی و به اذعان همگان قوچان پایتخت موسیقی مقامی کشور است. موسیقی با گوشت و خون مردم قوچان و شمال خراسان بزرگ آغشته شده است (موسیقی محلی شمال خراسان در فهرست آثار فرهنگی و معنوی یونسکو از طرف ایران به ثبت رسیده است). ساز محلی قوچان و به طور کلی شمال خراسان دوتار است. دوتار و دوتارنوازان در قوچان از احترام خاصی برخوردار هستند و در تمام مجالس مهم این منطقه دوتارنواز و خواندن بخشی، بخش مهمی از مراسم است.

بخشی ها را کسی می دانند که خداوند به او بخششی یا موهبتی عطا فرموده و او را فردی استثنایی کرده است. طبق همین نظر، بخشی باید بتواند بخواند، بنوازد، شعر بگوید، داستان بسراید و ساز خویش را نیز بسازد. به این ترتیب هر نوازنده دوتاری بخشی نیست. علاوه بر تسلط بر ساز، شخص باید از نظر دانش و شرایط درونی به مرحله ای برسد که عنوان بخشی را زیبنده خود کند. بخشی ها نوازندگان دوتار، آوازخوان و داستان سرایانی بوده اند که در شهرهای قوچان، بجنورد و شیروان در شمال خراسان زندگی می کردند.

بخشی ها معمولاً در عروسی ها و به طور کلی مجالس شاد می نواختند. در قدیم هر خان «بخشی» خاص خود را داشت. یکی از هنرهای بخشی ها بداهه گویی و بداهه نوازی است. آن ها چنان حافظه ای دارند که می توانند ساعت ها بنوازند و بخوانند و داستان های بلند حماسی، عاشقانه و عارفانه را در چند شبانه روز از بر بازگو کنند و بخوانند. قوچان از دیرباز دارای بیش ترین بخشی ها، خوانندگان و نوازندگان در منطقه بوده است.

برخی از بخشی ها و خوانندگان معروف که شهرت کشوری و حتی بین المللی دارند بدین شرح است: استاد حاج قربان سلیمانی، استاد حاج حسین یگانه، استاد اسماعیل ستارزاده، استاد عباسقلی رنجبری استخری نژاد، استاد غلامحسین افکاری، استاد علیرضا سلیمانی، استاد محمد یگانه، احمدقلی احمدی، علی غلامرضایی آلمه جوغی، رمضان سلمان بردری، مسعود خضری، سید حسین قدرتی، رضا مروج، اسدالله راستگو، حشمت طاهری، موسی الرضا یگانه، ماه بانو عباسی و سعید تهرانی زاده را می توان نام برد. در حال حاضر نیز خوانندگانی در عرصهٔ موسیقی شمال خراسان فعالیت می کنند که می توان به یلدا عباسی، محسن میرزازاده، سلمان تقدیسی، اصغر باکردار، مرتضی گودرزی، مراد حسن زاده و جواد حسن زاده اشاره کرد.

صنایع دستی

از نظر صنایع دستی در شهر قوچان صنعت پوستین دوزی، نمدمالی و سفالگری رونق خاصی دارد، گلیم بافی و چاروق دوزی (نوعی کفش)، ساغری، گیوه و … هنوز معمول و متداول است. زنان روستایی این شهر اغلب به بافتن قالی و قالیچه کُردی که به اصطلاح محلی خرسک می گویند، مشغولند. به طوری که اخیراً تولید و فروش استاندارد با کیفیت مطلوب به منظور صادرات توسط کمیته صنایع جهاد کشاورزی و همچنین توجهات ویژه کمیته امداد امام به بافندگان محروم رونق خاصی پیدا کرده و از نظر رده بندی در سطح استان جزو بالاترین نوع بافت و در سطح کشور نیز شاخص است. دیگر صنایع دستی قوچان عبارتند از: کمخت، جاجیم بافی، عرقچین دوزی، جوراب بافی، دستکش پشمی، کیسه حمام، چوخه دوزی (گونه ای لباس مردانه از جنس برک (پشم نرم بز و گوسفند).

یادمان های تاریخی و فرهنگی

با توجه به تاریخ طولانی تمدن در منطقه قوچان، این خطه از این مرز پرگهر، سینه ای مالامال از تاریخ و فرهنگ دارد و در هر گوشه از این منطقه اثری تاریخی خفته است که یادگار تاریخ کهن این سرزمین است. از مکان های تاریخی قوچان می توان به مناطق زیر اشاره نمود.

  • موزه مردم شناسی قوچان
  • آرامگاه باباحسن در روستای خسرویه
  • مدرسه عوضیه یا مسجد جامع
  • روستای گوگان (زادگاه جعفرقلی زنگلی ملک الشعرای کرمانج)
  • آبگرم شهر کهنه
  • تپه های چیلغانی و زوباران
  • تپه فتح آباد (در ۵ کیلومتری شرق قوچان)
  • تپه نادری (مروارید تپه) در شمال شرقی قوچان
  • تپه یام (در شمال فاروج)
  • قلعه تپه (در ۱۵ کیلومتری قوچان)

موزه مردم شناسی قوچان

موزه قوچان در سال ۱۳۸۵ به عنوان «موزه مردم شناسی» دوباره ساماندهی شد و از سوی شهرداری به اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری واگذار شد. این موزه که مساحتی در حدود ۳۰۰ متر مربع دارد اکنون شامل بخش های موسیقی سنتی، کشتی چوخه، چاروقدوزی، گلیم بافی، مراسم ازدواج عشایر، آهنگری و گله داری است. اشیای تاریخی موزه قدیمی برداشته شده و به انبار میراث فرهنگی شهرستان منتقل شده اند.

آستان امامزاده سلطان ابراهیم

یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهرستان قوچان است. این بقعه تنها بنای باقی مانده از قوچان قدیم است که در شهر کهنه (۵ کیلومتری شمال غربی قوچان فعلی) واقع شده و برخی بنیاد این بنا را به دوران سلطان محمد خوارزمشاه نسبت داده اند. این مکان آرامگاه فرزند امام رضا است.

جغرافیا

شهر قوچان در مدار جغرافیایی ۳۶ درجه و ۳۷ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۴۰ دقیقه عرض شمالی از استوا و ۵۸ درجه و ۱۰ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۵۸ دقیقه طول شرقی نصف النهار گرینویچ واقع شده است. وسعت شهرستان قوچان حدود ۵۲۳۴ کیلومتر مربع است.

شهرستان قوچان با قرارگیری در یک مرکز پنج ضلعی شهرهای مهم منطقه به عنوان استراتژیک ترین شهر منطقه شناخته می شود که این شهرها شامل: مشهد، نیشابور، بجنورد، سبزوار و پایتخت ترکمنستان است که فاصله هر کدام از قوچان حدود ۱۲۰ کیلومتر است.

کوه ها

کوه های معروف قوچان عبارتند از: آق کمر، سنجربیگ، آسلمه، علی بلاغ در شمال و همچنین کوه های شاهداغی، امام داغ.

بلندترین قله رشته کوه هزارمسجد به نام قله هزارمسجد با ارتفاع سه هزار و هشتاد هزار متر در خارج از محدوده شهرستان است. در واقع این رشته کوه در منطقه قوچان از شرق گیفان تا گردنه الله اکبر امتداد دارد. در این محدوده ارتفاعات و قلل رفیعی به شرح زیر قرار گرفته است:

  1. کوه سلطان زیرآبه در ۲۱ کیلومتری شمال شرقی قوچان با ارتفاع ۲۰۶۶ متر.
  2. کوه شاه داغی در ۲۵ کیلومتری شمال غربی قوچان با ارتفاع ۲۰۸۳ متر.
  3. کوه آق کمر در ۱۹ کیلومتری شمال غرب باجگیران با ارتفاع ۲۹۰۳ متر.
  4. کوه سنجربیک در ۱۲٫۵ کیلومتری جنوب غرب باجگیران با ارتفاع ۲۵۵۰ متر.
  5. کوه ارمودله در ۱۴ کیلومتری جنوب غرب باجگیران با ارتفاع ۲۷۱۸ متر.
  6. کوه کیسمار در ۲۸ کیلومتری شمال شرقی فاروج با ارتفاع ۲۷۱۸ متر.

رشته کوه بینالود – آلاداغ که در بیشتر نقاط خط الراس آن محدوده مرزهای شهرستان قوچان به شهرستان های اسفراین و نیشابور را تشکیل می دهد از جنوب شرقی قوچان تا قله شاه جهان در جنوب غربی فاروج در محدوده شهرستان قوچان امتداد دارد.

مرتفع ترین قله رشته کوه بینالود – آلاداغ قله شاه جهان است که حدودا سه هزار و صد متر ارتفاع دارد و در میان شهرستان های قوچان، فاروج و شیروان واقع شده است. از مهم ترین قله های این رشته کوه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. کوه حیدری در ۵۰ کیلومتری جنوب شرقی قوچان با ارتفاع ۲۹۱۹ متر.
  2. کوه بزغاله کش در ۲۴ کیلومتری جنوب غربی قوچان با ارتفاع ۲۴۸۳ متر.
  3. کوه شاه جهان در ۳۵ کیلومتری جنوب غربی فاروج با ارتفاع ۳۱۰۲ متر.

کوه های قوچان عموما محل ییلاق دامداران است، در این کوه ها گون که از ساقه آن کتیرا استخراج می شود به حد وفور یافت می شود و یکی از منابع درآمد مردم و روانه شدن محققان گیاهان دارویی به کوه های مذکور است.

رودها

به دلیل وجود ارتفاعات هزارمسجد، آلاداغ و شاه جهان و به سبب بارش فراوان برف و باران، منطقه قوچان دارای چشمه های فراوان و رودخانه های محلی است. مهم ترین رودخانه قوچان رود اترک است که از شرق قوچان یعنی از حوزه آبریز لاله رویان، یدک و الهیان سرچشمه گرفته و پس از تلاقی به آب های رودخانه یادگار، عمارت و بادخور در نزدیکی قوچان در بستری تنگ جریان گرفته و پس از گذشتن از فاروج و شیروان و مشروب ساختن قسمت عمده ای از آبادی های خود به سمت شمال بجنورد جاری می شود و پس از مخلوط شدن با رودخانه های محلی وارد منطقه گرگان شده و مرز ایران و ترکمنستان را به عنوان مرز طبیعی تشکیل می دهد. این رودخانه در چات به رودخانه دیگری موسوم به سومبار می پیوندد و با شیبی ملایم به دریای خزر می ریزد. طول این رودخانه ۵۰۰ کیلومتر و عرض متوسط آن ۲۰ متر است. اترک در تابستان اغلب کم آب و در بیشتر قسمت ها خشک است.

رودخانه هایی که از قوچان سرچشمه گرفته و به شهرهای دیگر جاری می شوند و یا به مصرف دیگر کشاورزی می رسند، عبارتنداز: اترک، فرق، رشوانلورود استاد و خسرویه، داغیانی، چری، قره شاهوردی، اسفجیر (که در فاروج قرار دارد). در آخر رودخانه های شمخال، شارک و دوربادام که وارد خاک ترکمنستان می شوند.

دیگر مکان های طبیعی

قوچان با داشتن هوای معتدل و باغ های فراوان از جمله شهرهای ییلاقی خراسان محسوب می شود. ییلاقات معروف قوچان در خارج از حوزه شهری عبارت است از: منطقه حفاظت شده دربادام، روستای شمخال، منطقه حفاظت شده قرچغه، آبگرم شهر کهنه، آبشار و دره سراب، سد تبارک، روستای برسلان، روستای شارک.

پوشش جانوری

گونه های مهم جانوری این منطقه: قوچ و میش، کل و بز، گرگ، خوک، روباه، کبک (پرنده)، هما، سارگپه، خارپشت، عقاب طلایی، پایکا، خرگوش، خفاش، انواع مار، ماهی آزاد و شیرماهی و پلنگ ایرانی است.

پوشش گیاهی

گیاهانی چون اُرس، زرشک و درمنه در این منطقه به وفور دیده می شوند. سراسر دره های این منطقه پوشیده از گیاهان مختلف است که برای دامداران محل مطلوبی است، گیاهان دارویی این منطقه نیز عبارتند از: کتیرا، درمنه ترکی، شه تره، ترنجبین (که عرقیات گیاهی قوچان به همین دلیل معروف است). نوع خاک این منطقه زراعی است و از جنس رسی شنی شنی رسی هوموسی و در بعضی نقاط سیاه است. خاک نواحی کوهستانی شمال سیاه و از لحاظ کشاورزی بسیار مناسب است.

گیاهان روغنی قوچان

محصول نباتی روغنی قوچان در حال حاضر سویا، آفتابگردان، گلرنگ و کلزا است.

آب و هوا

با توجه به شرایط کوهستانی قوچان، آب و هوای این شهر سرد و معتدل و دارای زمستان های سرد و تابستان های معتدل است.

زلزله

شهر قوچان چندین بار در سال های ۱۲۶۷ هـ.ق (۱۸۵۱ م)، ۱۲۷۸ هـ.ق (۱۸۶۱ م)، ۱۳۱۲ هـ.ق (۱۸۹۴ م)، در اثر زلزله آسیب دیده و ویران شد.

اقتصاد

کارخانه ها و نواحی صنعتی

در شهرستان قوچان دو شهرک صنعتی وجود دارد که شهرک شماره یک در جاده فاروج و شهرک شماره دو در بزرگراه قوچان-مشهد واقع شده است. در سال های اخیر کارخانه های مختلفی در قوچان به بهره برداری رسیده اند، مانند: مجتمع آساک دوچرخ، کاشی طوس، کارخانه صباح، اکسیژن مشکات، شیرخشک، کارتن سازی، مونتاژ ماشین آلات راهسازی، صنایع شیمیایی آساک، پادراتوس، قوچان سرما (تولید یخچال ویترینی و صنعتی) و چندین کارخانه صنایع تبدیلی و کشت و صنعت.

منطقه ویژه اقتصادی قوچان

به جهت دستیابی به بازارهای کشورهای آسیای میانه با هم مرزی با ترکمنستان و فاصله نزدیک به پایتخت این کشور، طی چند سال گذشته، ایجاد منطقه ویژه اقتصادی در قوچان مد نظر مسئولین و نخبگان قوچان قرار گرفت که با تلاش های نماینده مردم قوچان در مجلس لایحه ایجاد این منطقه در بخشی از شهرک صنعتی شماره دو پس از گذراندن سیر قانونی خود به مجلس ارائه شده و در شرف تأسیس است.

صادرات قوچان

هم اکنون مهم ترین صادرات قوچان کشمش، برگه زردآلو و شیره انگور است که همه ساله در بسته های استاندارد شده به کشورهای خارجی صادر می شود. البته از صادرات کاشی و سرامیک و دوچرخه و سایر تولیدات صنعتی نمی توان چشم پوشید.

سوغات

قوچان از دیریاز کانون حوادث و تقابل فرهنگ ها بوده است. قدیمی ترین شهر خراسان دارای سوغاتی های بی شماری است؛ که از جمله می توان به صنایع دستی گسترده اما بی رونق آن اشاره کرد. از نظر صنایع دستی در شهر قوچان صنعت پوستین دوزی، نمدمالی و سفالگری رونق خاصی دارد، گلیم بافی و چاروق دوزی (نوعی کفش)، ساغری، گیوه و … هنوز متداول است. زنان روستایی این شهر اغلب به بافتن قالی و قالیچه کُردی که به اصطلاح محلی خرسک می گویند مشغولند. به طوری که اخیراً تولید و فروش استاندارد و با کیفیت مطلوب به منظور صادرات توسط کمیته صنایع جهاد کشاورزی رونق خاصی پیدا کرده و از نظر رده بندی در سطح استان جزو بالاترین نوع بافت و در سطح کشور نیز شاخص است.

دیگر صنایع دستی قوچان عبارتند از: کمخت، جاجیم بافی، عرقچین دوزی، جوراب بافی، دستکش پشمی، کیسه حمام، چوخه دوزی (گونه ای لباس مردانه از جنس برک (پشم نرم بز و گوسفند). است. در صنعت غذا هم قوچان قطب تولید لبنیات، شیره انگور و همچنین جدیداً عسل است. قوچان را به لبنیات مرغوب و شیره و کشمش درجه یک می شناسند. شمال خراسان به دلیل برخوردار بودن از آب و هوای ییلاقی و منطقه مناسب جهت کشاورزی و دامپروری، مستعد تولیدات مواد غذایی و لبنی است. به طوری که برخی از بهترین مراتع ایران در این مناطق قرار دارد که زمینه مناسبی را برای انجام فعالیت های کشاورزی فراهم ساخته است. برای مثال لبنیات این منطقه شهرت داشته و سالانه بیش از صدها تن مواد لبنی تولید و به کشورهای دیگر صادر می شود.

عسل سوغات جدید قوچان

عسل نیز یکی از محصولاتی است که به تازگی تولید آن رشد چشمگیری داشته است. به طوری که تولید عسل در منطقه قوچان و خراسان شمالی از سال ۱۳۸۰ به هفت برابر افزایش یافته است؛ و بی دلیل نیست که عسل نیز در سبد سوغات این منطقه همانند کشمش و شیره انگور جای گرفته است. از ویژگی های عسل های شمال خراسان به ویژه عسل قوچان می توان به ارگانیک بودن و تغذیه کاملاً طبیعی آن اشاره کرد. به دلیل وجود مراتع سرسبز و بکر همانند کوه های شاه جهان و همچنین دامنه رشته کوه های بینالود زمینه مساعدی جهت پرورش زنبور عسل و تولید ارگانیک عسل فراهم شده است. آزمایش های گوناگون بر روی عسل های این منطقه نشان داده است که عسل قوچان یکی از با کیفیت ترین عسل های ایران است و به دلیل ارگانیک بودن این عسل ها درجه کیفیت آن A++ است.

کشاورزی

شهرستان قوچان به واسطه وجود ارتفاعات و دره های متعدد و چشمه های فراوان از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است و در هر حوضه گیاهان خاصی وجود دارد، شقایق و لاله وحشی از گل های فراوان کوهستان ها و جلگه های قوچان است. گیاهانی با نام های محلی مانند: چریش، زیانی گزی و کنگر محلی در کوهستان های قوچان فراوان و مورد استفاده است.

در کوه های شمالی قوچان خصوصا در منطقه حفاظت شده، قوچ، میش و بز کوهی یافت می شود. شهرستان قوچان به واسطه وجود ارتفاعات کوه های هزارمسجد، آلاداغ، شاه جهان در تابستان معتدل و در زمستان بسیار سرد است.

دره های کوه های این ناحیه پوشیده از نباتات مختلف بوده و برای دامداران محلی مطلوب است. موقعیت کشاورزی قوچان بسیار مشهور بوده به طوری که قوچان را «خمیرخانه» یا «انبار گندم خراسان» لقب داده بودند. در قوچان غلات بطور عمده گندم، جو، ذرت، عدس و گیاهانی از قبیل منداب، کنجد و گرچک به خوبی به عمل می آید. قوچان دارای تاکستان های بسیار است و باغ هایی از قبیل زردآلو، گوجه، شفتالو، سیب و به در جای جای این شهر به وفور به چشم می خورند.

در این حوزه به منظور حفاظت باغات از سرمای زمستان معمولاً تاک ها را در پایان پاییز به زیر خاک می خوابانند و در اوایل بهار به محض جوانه زدن از خاک خارج می کنند و همان گونه که در نشریه عمرانی منطقه خراسان آمده است قوچان از نظر کشاورزی و حاصلخیزی و همچنین از لحاظ محصول غله در بین شهرهای شمال خراسان از همه معروف تر است. وسعت کل زمین های قابل کشت ۲۶۶.۷۸۵ هکتار و وسعت کشت آبیش ۱۵۷.۵۵۸ هکتار است. سطح کل مراتع ۲۵۶.۶۱۵ جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل جمعیت ۴۱/۵ درصد و نسبت سطح زیر کشت به مساحت کاربری اراضی ۲۵ درصد دارای ۴۵ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق، ۱۴۰ رشته قنات دایر و ۱۱۶ چشمه سار و ۲۳ رود فصلی و دائمی است. ۹۵ درصد خاک از نوع شیرین و ۵ درصد خاک شور است. پوشش طبیعی این ناحیه حدود ۲۸۰.۰۰۰ هکتار است که شامل ۲۰ درصد مرتع و ۳ درصد جنگل و درخت های ارس و ۶۲ درصد زمین های زراعتی است. گندم هایی که در منطقه قوچان به عمل می آید عبارتند از انواع ارقام فرانسوی – الموت – بزستایا – کرج یک – روشن – سبلان – سرداری که بیشتر در مناطق کوهپایه کشت می شود.

در قوچان غلات به صورت آبی و دیم کشت می شود و محصول آن از لحاظ کمیت و کیفیت قابل توجه است. شهرستان با تنوع کشت زراعی ۲۹ نوع و تنوع باغات ۱۷ نوع، رتبه اول و دوم در کشت علوفه غلات، سیب زمینی، حبوبات و انگور و گردو را در استان داراست و در جمع تولید ردیف هفتم از شهرستان های استان را دارد.

دامپروری

گله داری و دامپروری از فعالیت های مهم تولید مردم قوچان مخصوصاً ایل زعفرانلو و طوایف آن است. کیفیت بالای لبنیات قوچان (شیر، ماست خشک و انواع ماست، کشک، دوغ، کره، پنیر، روغن زرد یا حیوانی و …) حاصل توجه کشاورزان و دامداران این منطقه و مرهون مراتع سرسبز، گیاهان معطر و خوشبوی کوهساران است که به مصرف تغذیه گوسفندان و دام های منطقه می رسد و بدین لحاظ لبنیات قوچان بسیار معروف است.

پرورش گوسفند کُردی که مخلوطی از نژادهای کُردی و گرگانی و بلوچی است در نواحی سردسیر شمال خراسان به خصوص قوچان رایج است. گوسفند کُردی نژادی گوشتی است و از نظر پروار کردن اهمیت دارد و این مهم از لبنیات گرفته تا فراورده های دیگر دامی منطقه محتاج توجه بیشتر و سرمایه گذاری صنعتی در این منطقه است.

آموزش

نبوغ و پشتکار مردم قوچان در زمینه های علمی پژوهشی همیشه زبانزد بوده و هست و شاهد براین مدعا وجود مراکز متعدد آموزش عالی، موفقیت ها و کسب افتخارات علمی فراوان توسط دانش آموزان، دانشجویان و پژوهشگران این منطقه است. سالانه حدود چهل هزار دانش آموز در کنار بیش از شانزده هزار دانشجو در قوچان به تحصیل علم می پردازند. در بخش آموزش عمومی (قبل دانشگاه) بیش از سیصد و هشتاد مدرسه فعال است.

دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی

قوچان یک شهر دانشگاهی در شمال شرق ایران است و در سال های اخیر با تأسیس دانشگاه های متعدد، جمعیت دانشجویی این شهر رشد فزاینده ای پیدا کرده است. دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی قوچان عبارتند از:

  • دانشگاه صنعتی قوچان
  • دانشگاه پیام نور مرکز قوچان
  • مرکز آموزش علمی-کاربردی قوچان
  • مجتمع آموزش عالی سلامت قوچان
  • دانشکده فنی و حرفه ای شهید رجایی قوچان
  • دانشکده فنی و حرفه ای دختران قوچان
  • دانشگاه فرهنگیان پردیس قوچان (شهید کلاهدوز)
  • آموزشکده فنی و حرفه ای سما قوچان
  • مؤسسه آموزش عالی اترک
  • مؤسسه آموزش عالی حکیم نظامی
  • مرکز آموزش علمی – کاربردی یکدانه شرق قوچان
  • مرکز آموزش علمی – کاربردی مجتمع صنعتی دوچرخه سازی قوچان
  • دانشگاه آزاد اسلامی واحد قوچان